Chủ nhật tuần này đánh dấu hạ chí, thời điểm Bắc bán cầu trải qua ngày dài nhất và đêm ngắn nhất trong năm, đồng thời mở đầu mùa hè theo thiên văn học. Trong khi đó, Nam bán cầu bước vào ngày ngắn nhất trong năm và chính thức khởi đầu mùa đông.
Du khách tập trung tại quần thể đá cổ Stonehenge ở gần Salisbury, Anh để đón hạ chí. Stonehenge được cho là được xây dựng phù hợp với vị trí Mặt Trời vào các ngày hạ chí và đông chí. Ảnh: AP
Từ solstice (hạ chí/đông chí) bắt nguồn từ tiếng Latin, ghép từ sol (Mặt Trời) và stitium (dừng lại hoặc tạm ngưng). Hạ chí đánh dấu thời điểm Mặt Trời hoàn tất hành trình dịch chuyển lên cao nhất trên bầu trời trong năm, tạo nên cung đường dài và cao nhất trên bầu trời. Tuy nhiên, sau đó Mặt Trời sẽ bắt đầu dịch chuyển ngược lại và thời lượng ban ngày sẽ ngắn dần cho tới kỳ đông chí vào cuối tháng 12.
Trong hàng nghìn năm, con người đã kỷ niệm các ngày chí bằng những lễ hội và công trình tưởng niệm, tiêu biểu như lễ hội Midsummer Eve ở Thụy Điển hay quần thể đá cổ Stonehenge, được thiết kế phù hợp với vị trí Mặt Trời vào các ngày hạ chí và đông chí.
Hạ chí là gì?
Khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, hành tinh này luôn nghiêng trên trục của mình. Vì vậy, ánh sáng và nhiệt lượng từ Mặt Trời không phân bố đồng đều giữa Bắc bán cầu và Nam bán cầu trong phần lớn thời gian của năm.
Các ngày hạ chí và đông chí đánh dấu thời điểm Trái Đất nghiêng nhiều nhất về phía hoặc xa khỏi Mặt Trời. Khi đó, hai bán cầu nhận lượng ánh sáng rất khác nhau, khiến sự chênh lệch giữa độ dài ngày và đêm đạt mức lớn nhất.
Vào hạ chí ở Bắc bán cầu, phần phía bắc của Trái Đất nghiêng về phía Mặt Trời nhiều nhất, tạo nên ngày dài nhất và đêm ngắn nhất trong năm. Hạ chí thường rơi vào khoảng từ ngày 20 đến 22/6; năm nay diễn ra vào ngày 21/6.
Ngược lại, vào đông chí ở Bắc bán cầu, phần phía bắc của Trái Đất nghiêng xa Mặt Trời nhất, dẫn tới ngày ngắn nhất và đêm dài nhất trong năm. Đông chí thường diễn ra trong khoảng từ ngày 20 đến 23/12.
Điểm phân là gì?
Vào thời điểm điểm phân (equinox), trục Trái Đất không nghiêng về phía hay xa khỏi Mặt Trời. Do đó, cả Bắc bán cầu và Nam bán cầu nhận được lượng ánh sáng gần như bằng nhau. Mặt Trời mọc gần như chính xác ở hướng Đông và lặn gần như chính xác ở hướng Tây.
Từ equinox có nguồn gốc từ hai từ Latin mang nghĩa “bằng nhau” và “đêm”. Sở dĩ như vậy vì vào ngày điểm phân, thời gian ban ngày và ban đêm gần như tương đương nhau, dù có thể chênh lệch vài phút tùy vị trí trên Trái Đất.
Điểm thu phân ở Bắc bán cầu thường rơi vào khoảng từ ngày 21 đến 24/9, trong khi điểm xuân phân diễn ra từ ngày 19 đến 21/3. Thời điểm chính xác của điểm phân là lúc Mặt Trời nằm thẳng đứng phía trên đường xích đạo.
Khác biệt giữa mùa khí tượng và mùa thiên văn
Đây là hai cách khác nhau để phân chia các mùa trong năm.
Trong khi các mùa thiên văn được xác định dựa trên chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời, các mùa khí tượng lại được xác định theo đặc điểm thời tiết.
Các nhà khí tượng học chia năm thành bốn mùa, mỗi mùa kéo dài ba tháng, dựa trên chu kỳ nhiệt độ hằng năm. Theo cách tính này, mùa xuân bắt đầu từ ngày 1/3, mùa hè từ ngày 1/6, mùa thu từ ngày 1/9 và mùa đông từ ngày 1/12.
Baoquangninh (theo AP)